Walvisjacht

Op het Kattenburgerplein staat een groot vierkant gebouw uit 1656, het oude zeemagazijn van de admiraliteit en tegenwoordig Het Scheepvaartmuseum. Eromheen liggen de oostelijke eilanden, in de zeventiende eeuw opgespoten voor de scheepsbouw, en hier kwamen de schepen vandaan die op de walvis gingen.

Die jacht begon in 1612, toen de Amsterdamse scheepstimmerman Willem Cornelisz. van Muyden naar Spitsbergen voer op de verhalen van Willem Barentsz over wateren vol walvissen. Op een onbewoond eiland dat hij Amsterdam doopte verrees een nederzetting vol kookketels, waar het vet werd gestookt tot traan, de olie voor lampen, zeep en kaarsen. De bijnaam van die plek zegt genoeg: Smeerenburg.

Het werk zelf was moordend. Bij vijftien graden vorst roeiden mannen in open sloepen op een dier van twintig meter af, met een harpoen als enige gereedschap, en wie dat overleefde had aanzien in de stad.

Van de vangst bleef weinig ongebruikt: het vet werd olie, de baleinen zaten in corsetten en paraplu's, de botten gingen de grond in als afzetpaaltjes en de lever gold als delicatesse. De traankokerijen stonden aan de rand van de stad, hier op de eilanden en aan de overkant van het IJ, want de stank was in een woonbuurt niet te harden.

De laatste traan kwam veel later binnen dan je zou denken. Tot 1964 voer het fabrieksschip Willem Barendsz vanuit Amsterdam naar de Zuidelijke IJszee, en met de verkoop van dat schip hield de Nederlandse walvisvaart na ruim driehonderdvijftig jaar op.