De Emanuel-boom en de graven in de tuin

Deze tuin achter de synagoge is een begraafplaats, en dat hoort niet. Joodse doden worden buiten de stad begraven, ver van het gebedshuis, en dit is de enige synagoge ter wereld met graven in de tuin. Hoe dat zo gekomen is, staat in de winter van 1944 op 1945.

In de straten achter je lag toen het getto: nog geen halve vierkante kilometer, tweehonderdachtentachtig huizen, vijfenvijftigduizend mensen bij de oprichting en tegen januari zo'n zeventigduizend. Honger, kou, ziekte en de pijlkruisers eisten elke dag hun deel, en door de bevroren grond en de belegering was er geen manier om de doden naar de begraafplaats te brengen. Wekenlang lagen ze langs de muur van de synagoge, in stapels. Toen het getto op 18 januari 1945 werd bevrijd, werden hier vierentwintig gemeenschappelijke graven gedolven voor elfhonderdveertig mensen van wie de naam bekend was en elfhonderdzeventig van wie niemand de naam wist.

Tussen de graven staat sinds 1990 een treurwilg van chroomstaal, gemaakt door Imre Varga en bekostigd door de Emanuel-stichting van de Amerikaanse acteur Tony Curtis, zoon van een Hongaarse emigrant. Op de blaadjes staan namen, ongeveer dertigduizend. Wie een naam liet graveren betaalde daarvoor, en dat geld ging naar de restauratie van de synagoge, zodat het gebouw waar je net langs liep overeind is gebleven dankzij de doden die erachter liggen.

De wijk houdt op bij de boulevard waar je zo oversteekt. Daarachter begint Belváros, de binnenstad van Pest, met een Romeins fort onder het plaveisel en een passage onder gebrandschilderd glas. En vanaf Deák Ferenc tér, driehonderd meter hiervandaan, rijdt de Földalatti in zeven minuten naar het stadspark, waar het millennium van 1896 langs een burcht gaat die van gips in steen werd herbouwd.

Hier eindigt de wandeling. Loop de tuin uit naar de Wesselényi utca en volg die naar de brede boulevard, de Károly körút. Steek over en je staat weer op Madách tér, waar je begon, ongeveer driehonderd meter verderop.